Öğretmenin Hakları Nelerdir ? #ögretmen

Öğretmenlik mesleği, eğitim öğretim faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi amacını
sağlamaya yönelik bir meslektir. Öğretmenlik mesleğinin gereklerine uyma zorunluluğu ile
birlikte, bu mesleğin tabi olduğu statüden kaynaklanan haklardan öğretmenlerin
yararlanabileceğini söylemek mümkündür (Atay, 2009).

Ülkemizde öğretmenlerin büyük çoğunluğu kamu okullarında 657 sayılı DMK kapsamında kamu görevlisi olarak görev yaptığı
için, belirtilen kanunla memurlara tanınan haklara öğretmenlerin de sahip olduğu söylenebilir.
DMK’nın “Uygulamayı İsteme Hakkı” başlığını taşıyan 17. maddesinde “devlet memurları, bu
kanun ve bu kanuna dayanılarak yayınlanan tüzük ve yönetmeliklere göre tayin ve tespit olunup
yürürlükte bulunan hükümlerin kendileri hakkında aynen uygulanmasını istemek hakkına
sahiptirler.” şeklindeki hükmü ile öğretmenlerin de bu haklara sahip olduğu kabul edilmektedir.
DMK’da öğretmenlere sağlanan haklar “mesleki haklar”, “mali haklar”, “üçüncü kişilere
karşı korunma hakları” ve “sosyal haklar” olmak üzere dört grupta değerlendirilebilir. Aşağıda
bu haklar kısaca açıklanmıştır.

a. Mesleki Haklar
Memurluk mesleği ile ilgili olan haklarıdır ve Günday (2011) bu hakları, güvenlik ve
hizmet hakkı, ilerleme ve yükselme (terfi etme) hakkı, statü haklarına halel gelmemek üzere
izin hakları, sendika kurma hakkı, toplu görüşme yapma hakkı ile kamu kuruluşlarından temin
edilen bazı menfaatler şeklinde ifade etmektedir. Bu ayrıma bir de müracaat, şikâyet ve dava
açma hakkı eklenebilir.


● Güvenlik Hakkı. DMK’da tanınan güvenlik hakkıyla kastedilen, öğretmenlerin
kanunlarda yazılı haller dışında devlet memuru olarak memurluğuna son verilememesi hakkı
ile aylık ve başka haklarının ellerinden alınamamasıdır (DMK, m. 18).
● Hizmet Hakkı. Hizmetin öğretmenler için bir ödev olduğu kadar, hak olarak da
değerlendirmesi mümkündür. Buna göre öğretmenler kendi sınıfı olan eğitim-öğretim sınıfı
dışında ve derecesinin altında bir görevde çalıştırılamazlar.
● İlerleme ve Yükselme (Terfi Etme) Hakkı. Mesleğe, 9. derecenin, 1. kademesinden
başlayan öğretmenlerin diğer memurlar gibi ilerleme ve yükselme hakları bulunmaktadır. DMK
öğretmenlerin terfi hakkından yararlanabilmesini özel koşullara tabi tutmadığı gibi; yönetimin
takdir hakkı söz konusu olmaksızın (ceza, memurluktan çekilme gibi haller dışında) öğretmene
tanımaktadır. Buna göre tüm terfiler atama tarihine ve toplu onay koşullarına uygun olarak
sırayla yapılır.
● İzin Hakkı. Öğretmenlik mesleği belli saatlerde okullarda bulunarak yerine getirilmesi
gereken bir meslektir. Buna göre DMK’da memurlara tanınan izin hakkıyla, öğretmenlerin
sahip olduğu izin hakkı farklılaşmaktadır. DMK m. 102 uyarınca, devlet memurlarının yıllık
izin süresi, hizmeti bir yıldan 10 yıla kadar (10 yıl dâhil) olanlar için yirmi gün, hizmeti 10
yıldan fazla olanlar için 30 gündür. Ancak öğretmenler bu haktan yararlanamazlar.
Öğretmenlerin yaz tatili ve iki öğretim dönemi arasındaki dinlenme tatilleri olduğu için, ayrıca
yıllık izin hakkı onlara tanınmamıştır. Ancak öğretmenlerin DMK m. 103 uyarınca hastalık ve
diğer mazeret izni alma hakları vardır. Buna göre öğretmenlere DMK m. 105 uyarınca kanser,
verem ve akıl hastalığı gibi uzun süreli bir tedaviye ihtiyaç gösteren hastalığı hâlinde 18 aya
kadar, diğer hastalık hâllerinde ise 12 aya kadar izin verilir. Bu izin verilecek sağlık raporunda
lüzum görülmesi şartına bağlı olmakla birlikte, izin süresince öğretmenin özlük haklarına
dokunulamaz.
● Müracaat, Şikâyet ve Dava Açma Hakkı. DMK m. 21’de geçen bu hakkın, hem
korunma hakkı hem de mesleki bir hak olarak ele alınması mümkündür. Çünkü söz konusu
düzenleme, öğretmenlere üstleri veya kurumları tarafından kendilerine uygulanan yönetsel
eylem ve işlemlerden dolayı şikâyet etme ve dava açma hakkını tanımaktadır. Anayasa’nın,
yönetimin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğunu belirttiği hükmü
(m. 125) karşısında, öğretmenler çalıştıkları kurum olan Milli Eğitim Bakanlığı’na karşı
belirtilen hakka zaten sahiptir. Söz konusu hüküm, hakkın içeriğini düzenlemektedir.
● Sendika Kurma, Sendikaya Üye Olma ve Toplu Görüşme Yapma Hakkı. 1997 yılında
657 sayılı DMK’ya eklenen “Devlet memurları, Anayasa’da ve özel kanununda belirtilen
hükümler uyarınca sendikalar ve üst kuruluşlar kurabilir ve bunlara üye olabilirler.” hükmüyle
öğretmenler sendika kurma ve kurulmuş sendikalara üye olma hakkına sahiptir. Öğretmenlerin
sendika kurmaları ve sendikalara üye olma esasları 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları
ve Toplu Sözleşme Kanunu (KGSTSK) ile hükme bağlanmıştır.
● Çekilme Hakkı. DMK’nın 20. maddesi uyarınca öğretmenler memurluktan
çekilebilirler. Çekilme, öğretmenin tek yanlı irade açıklamasıdır.
● Sınıf Değiştirme Hakkı. DMK’da yer bulan bu hak, öğretmenlerin eşit derece ve
kademeler arasında, memuriyet sınıflarını değiştirebilmelerine imkân vermiştir (m. 71).
Öğretmenler için sınıf değiştirme hakkının, eğitim ve öğretim hizmetleri sınıfı ile genel yönetim
hizmetleri sınıfları arasında olabileceğine ilişkin Danıştay kararı bulunmaktadır (Ünver vd.,
2005). Bir öğretmen sınıf değiştirmek istediğinde sadece genel yönetim hizmetleri sınıfında
kendine uyan kadro, derece ve kademe bulunması durumunda sınıf değiştirebilmektedir.


b. Mali Haklar
DMK’da öğretmenlere tanınan ekonomik hak ve güvencelerdir. Bu haklara aşağıda
değinilmiştir.


● Aylık (Maaş) ve Ders Görevi Ücreti Hakkı. DMK m. 89’da “Her derecedeki eğitim ve
öğretim kurumları ile üniversite ve akademi (askeri akademiler dâhil), okul, kurs veya yaygın
eğitim yapan kurumlarda ve benzeri kuruluşlarda öğretmen veya öğretim üyesi bulunmaması
halinde öğretmenlere, öğretim üyelerine veya diğer memurlara veyahut açıktan atanacaklara
ücret ile ek ders görevi verilebilir” denilmekte ve ücretle okutulacak ders saatlerinin sayısı, ders
görevi alacakların nitelikleri ve diğer hususlar ilgili Bakanlığın teklifi ve Bakanlar Kurulunun
kararı ile” tespit edileceği belirtilmektedir.
DMK’nın 176. maddesinde“DMK’nın 89. maddesine göre kendilerine ders görevi
verilenlere, ders saati başına gündüz öğretimi için 140, örgün ve yaygın eğitim kurumlarında
yarıyıl ve yaz tatillerinde, cumartesi ve pazar günleri ile saat 18.00’den sonra başlayan öğretim
faaliyetleri için 150 gösterge rakamının bu Kanun’a göre belirlenen aylık katsayısı ile
çarpımından oluşan miktar üzerinden ek ders ücreti ödenir” denilmek suretiyle alınacak ek
ücretler belirlenmiştir.
● Yolluk Hakkı. DMK m. 177 uyarınca bir görevin ifası için sürekli veya geçici olarak
görev yerinden ayrılanların yol giderleri ve gündelikleri yolluklar hakkındaki özel kanun
hükümlerine göre ödenir. Burada kastedilen özel kanunlar Harcırah Kanunu ve Bütçe
Kanunudur. Sözleşmeli olarak çalıştırılan öğretmenlerin yol masrafları ile gündelikleri ise
sözleşmelerindeki şartlara göre ödenir.
● Eğitim – Öğretim Tazminatı. Eğitim – öğretim tazminatı, eğitim ve öğretim sınıfına ait
bir mali hak olup, DMK m. 152/B’de düzenlenmiştir.
● Emekli Maaşı ve Emekli İkramiyesi. Emekli maaşı, öğretmenlerin hizmetleri sonunda,
emekli statüsüne girmeleri ile hak ettikleri aylıktır ve emeklilik kanunlarına ve “Emekli Aylığı
ve İkramiyesinin Hesaplanmasında Dikkate Alınacak Unsurlar”a bağlı olarak
hesaplanmaktadır.
● Dul ve Yetim Aylığı Hakkı. Dul ve yetim aylığı bağlanma şartları 1 Ekim 2008’den önce
kamu görevlisi olarak atanan öğretmenler ve bu tarihten sonra atanıp göreve başlayan
öğretmenler için farklılık arz eder (Sosyal Güvenlik Kurumu, 2016). Buna göre, belirtilen
tarihten önce göreve başlayanlar 5434 Sayılı TC Emekli Sandığı Kanunu uyarınca dul ve yetim
aylığı almaya hak kazanabilirler.
● Yabancı Dil Tazminatı.375 sayılı “657 Sayılı DMK, 926 Sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri
Personel Kanunu 2802 Sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu, 2914 sayılı Yükseköğretim
Personel Kanunu, 5434 sayılı TC Emekli Sandığı Kanunu ile Diğer Bazı Kanun ve Kanun
Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması, Devlet Memurlar ve Diğer Kamu
Görevlilerine Memuriyet Taban Aylığı ve Kıdem Aylığı ile Ek Tazminat Ödenmesi Hakkında
Kanunun Hükmünde Kararname”nin 2. maddesi uyarınca aylıklarını 657 sayılı DMK
hükümlerine göre almakta olan personelden, (kadro karşılık gösterilmek suretiyle sözleşmeli
olarak çalışan personel dâhil) Maliye Bakanlığı ve Devlet Personel Başkanlığınca müştereken
belirlenen dillerden yine bu iki kurum tarafından tespit olunan esas ve usuller çerçevesinde
yapılan yabancı dil seviye tespiti sonunda her bir dil için 11 Nisan 1997 tarihli Başbakan onayı
ile hazırlanan “Yabancı Dil Tazminatı Miktarlarının Tespitine İlişkin Esaslar”a göre belli
düzeyler (A, B, C) için belli oranlar belirlenmiştir.


c. Korunma Hakları
Öğretmenlerin görevlerini yerine getirirken korunmalarını sağlamak için onlara
güvenceler tanıyan haklardır. Korunma hakları kapsamında isnat ve iftiralara karşı korunma
hakkı ve özlük dosyası hakkı üzerinde durulacaktır.


● İsnat ve İftiralara Karşı Korunma Hakkı. DMK’nın “İsnat ve İftiralara Karşı Koruma”
başlığını taşıyan 25. maddesi uyarınca, öğretmenler hakkındaki “İhbar ve şikâyetler, garaz veya
mücerret hakaret için, uydurma bir suç isnadı suretiyle yapıldığı ve soruşturma veya
yargılamanın tabi olduğu kanuni işlem sonucunda bu isnat sabit olmadığı takdirde, merkezde
öğretmenin en büyük amirinin, illerde valilerin, isnatta bulunanlar hakkında kamu davası
açılmasını Cumhuriyet Savcılığı’ndan istenmesi mümkündür”. Bu hüküm sayesinde öğretmen
asılsız iftira ve şikâyetlere karşı kamu gücüyle korunmaktadır.
● Özlük Dosyası Hakkı. 2011yılında 6111 sayılı Kanun’la yapılan değişiklik uyarınca,
sicil raporu uygulamasına son verilmiş ve öğretmenlerin, Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası
esas alınarak kurumlarınca tutulacak personel bilgi sistemine kayıt olması düzenlenmiştir. Buna
göre her öğretmen için bir özlük dosyası tutulur.


d. Sosyal Haklar
Öğretmenlerin sosyal yaşamdaki ihtiyaçlarını karşılayan ve düzenleyen hak ve
güvenceler öğretmenlerin sosyal haklarını oluşturmaktadır. Sosyal haklar arasında emeklilik
hakkı, hastalık ve analık sigortası, aile yardımı ödeneği, yeniden işe alıştırma, sosyal tesis
ihtiyaçları, konut kredisi ve konut, ölüm yardımı ödeneği, tedavi yardımı ve cenaze giderleri
sayılabilir:


● Emeklilik Hakkı. DMK m. 187’de öğretmenlerin emeklilik ve malûllük hallerinde
kendilerinin, ölümleri halinde dul ve yetimlerinin sahip bulundukları hakların emeklilik
kanunlarıyla düzenleneceği belirtilmiştir. Buna göre 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel
Sağlık Sigortası Kanunu ile“Çalışma yaşamları boyunca ülkemizin gelişimine büyük katkısı
olan emeklilerimizin, emeklilik haklarını en iyi şekilde kullanabilmeleri, sosyal devletin önde
gelen görevleri arasındadır. Söz konusu görevleri yerine getirmek amacıyla öncelikle tüm
bireylere eşit kapsam ve kalitede sosyal güvenlik hizmeti verilen bir yapının oluşturulması için
hazırlanan norm ve standart birliği sağlanmıştır.” (SGK, 2016).
● Hastalık ve Analık Sigortası Hakkı. DMK’nun 188. maddesi uyarınca hastalık, analık
ve görevden doğan kaza ile mesleki hastalıkları için ve eşleri ile bakmakla yükümlü oldukları
anne, baba ve çocuklarının hastalık ve annelik hallerinde öğretmenlere gerekli sosyal sigorta
yardımları sağlanır.
● Aile Yardımı Ödeneği Hakkı. Evli öğretmenlere aile yardımı ödeneği verileceği DMK
m. 202’de düzenlenmiştir. Buna göre, öğretmenin her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı
çalışmayan veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık almayan eşi için ve
çocuklarından her biri için ayrı ayrı olmak üzere aile yardımı ödeneği verilmektedir. Bu hak
aynı zamanda dul ve çocukları olan öğretmenlere de verilmiştir (m. 202/f.3).
● Konut Kredisi ve Konut Edinme Hakkı. DMK’nın 192. maddesi uyarınca, 10 ve daha
üzeri hizmet yılını dolduran öğretmenler Toplu Konut Fonu’ndan özel şartlarla ve öncelikli
olarak konut kredisi alabilirler. Bu şartlar Toplu Konut İdaresi Başkanlığı’nca yürütülecek bir
yönetmelikle belirlenir. Ayrıca DMK’nın 193. maddesi uyarınca, öğretmenlerin lüzum ve
zaruret görülen yerlerle kiralık konut ihtiyaçları, İmar ve İskân Bakanlığı’nca tespit edilerek
Bakanlar Kurulu’nca onanacak programlar gereğince, genel ve katma bütçelere her yıl
konulacak ödeneklerle tesis edilecek fondan karşılanır.
● Doğum Yardımı Ödeneği Hakkı. DMK’nın 207. maddesinde düzenlenen doğum
yardımı ödeneğine ilişkin düzenleme 2015 yılında mülga olmuştur. Bu düzenleme yerine 633
sayılı KHK’da şu hüküm getirilmiştir: “Türk vatandaşlarına, canlı doğan birinci çocuğu için
300 TL, ikinci çocuğu için 400 TL, üçüncü ve sonraki çocukları için 600 TL doğum yardımı
yapılır. Bu yardım Türk vatandaşı olan anne veya babaya, her ikisi de Türk vatandaşı ise
anneye yapılır. Doğum yardımı, Bakanlıkça belirlenen zorunlu hâllerde babaya ödenebilir.
Doğum yardımı ödenmesinde ‘Kimlik Paylaşımı Sistemi’nde yer alan nüfus kayıtları esas
alınır. Bu kapsamda yapılan ödemeler, Bakanlık bütçesine bu amaçla konulan ödenekten
karşılanır. Bu fıkrada belirtilen tutarları artırmaya Bakanlık ile Maliye Bakanlığı müştereken
yetkilidir.” Ancak söz konusu düzenleme uyarınca kamu kurum ve kuruluşlarında istihdam
edilen personele, doğum yardımı ödeneği veya başka bir ad altında aynı amaçla ilgili mevzuatta
öngörülen ödemeler yapılmaz.
● Ölüm Yardımı Ödeneği Hakkı. DMK’nın 208. maddesi uyarınca, öğretmenlere eşi veya
çocuklarının ölümü durumunda en yüksek devlet memuru aylığı (Başbakanlık müsteşarı aylığı)
tutarında ve öğretmenin kendisinin ölümü durumunda önceden belirttiği bir kişi varsa ona,
yoksa ailesine en yüksek devlet memuru aylığının iki katı tutarında ölüm yardımı ödeneği
verilmektedir. Bu ödenek de hiçbir vergi ve kesintiye tabi tutulmaksızın ve ödeme emri
aranmaksızın saymanlarca derhal ödenir. Bu yardım borç için haciz edilemez.
● Tedavi Yardımı ve Cenaze Giderlerin Karşılanması Hakkı. DMK’nın tedavi
yardımlarını düzenleyen 209. maddesi 2006 yılına mülga edilmiştir. Ancak “Devlet
Memurlarının Tedavi Yardımı ve Cenaze Giderleri Yönetmeliği” yürürlüktedir. Söz konusu
Yönetmeliğin 3. maddesi uyarınca yurtiçinde, öğretmen, öğretmenin herhangi bir şekilde sağlık
yardımından yararlanamayan eşi, öğretmenin bakmakla yükümlü olduğu ve herhangi bir
şekilde sağlık yardımından yararlanamayan anne, babası, öğretmenin aile yardımı ödeneğine
hak kazanan çocukları bu Yönetmelik kapsamındaki haklardan yararlanabilir.

Milli Eğitim Bakanlığı Mevzuatında Öğretmenlerin Hakları
Milli Eğitim Temel Kanunu’nda öğretmene tanınan haklar eğitim alma hakkı, kariyer
hakkı, öğretmenlerin hizmet içi yetiştirilmesi hakkı, yurt içi ve yurt dışı yetişme imkânları ve
konut hakkıdır. Aşağıda bu haklar ile ilgili kısa bilgiler verilecektir.


a. Eğitim Alma Hakkı
METK öğretmenlik mesleğinin özel bir ihtisas alanı olduğunu belirtikten sonra,
öğretmenlik niteliklerinin kazanılabilmesi için, hangi öğretim kademesinde olursa olsun,
öğretmen adaylarının yükseköğrenim görmelerinin sağlanmasını esas kılmıştır. Buna göre bu
eğitim öğretmenlerin lisans öncesi, lisans ve lisansüstü seviyelerde yatay ve dikey geçişlere de
imkân verecek biçimde düzenlenir (m.43). Buna öğretmenlerin “eğitim alma hakkı” denilebilir.
Ayrıca öğretmenlerin daha üst öğrenimlerini sağlamak için hizmet içi eğitim faaliyetleri (kurs,
seminer vb.) düzenlenir; bu öğrenimleri için gerekirse yurt içi ve yurt dışı yetişme
imkânlarından yararlandırılır (m. 48–49).


b. Kariyer Hakkı
METK’nın 43. maddesinin ilerleyen fıkralarında “Kariyer Basamakları” ile ilgili genel
açıklamalara yer vermiştir. Buna göre, m. 43/f.4 uyarınca öğretmenlik mesleği; adaylık
döneminden sonra öğretmen, uzman öğretmen ve başöğretmen olmak üzere üç kariyer
basamağına ayrılmaktadır. Öğretmenlerin MEB tarafından kendilerine özel olarak verilmiş
“Kariyer Hakkı”nın olduğu söylenebilir.


c. Hizmet İçinde Yetiştirilme Hakkı
METK’nın 48. maddesi uyarınca öğretmenlerin daha üst öğrenim görmelerini sağlamak
üzere yaz ve akşam okulları açılır veya hizmet içinde yetiştirilmeleri amacıyla kurslar ve
seminerler düzenlenir. Öğretmenlerin bu seminerlerden yararlanma hakları vardır.


d. Yurt İçi ve Yurt Dışında Yetiştirilme Hakkı
METK’nın 49. maddesi uyarınca, yurt içinde ve dışında daha üst öğrenim yapmak veya
bilgi, görgü ve ihtisaslarını arttırmak isteyen öğretmenlerin aylıklı veya aylıksız izinli
sayılmaları sağlanır. Ancak öğretmenlerin bu haktan yararlanabilmeleri için, milli eğitimin
ihtiyaçları gözönünde bulundurularak şartlar belirlenebilir. Söz konusu şartlar Yönetmelik ile
belirlenir. Öğretmenlerin yurt dışında yetiştirilmek üzere görevlendirilmeleri, MEB’in ilgili
birimleri tarafından “Yetiştirilmek Amacıyla Yurt Dışına Gönderilecek Devlet Memurları
Hakkında Yönetmelik” uyarınca yapılmaktadır.


e. Konut Hakkı
METK’nın 50. Maddesinde (DMK’dan farklı olarak) sadece öğretmenlere tanınmış konut
hakkından söz edilmektedir. Söz konusu konut hakkı, MEB tarafından gerekli görülen yerlerde,
özellikle mahrumiyet bölgelerinde görevli öğretmenlere konut sağlanması şeklinde gerçekleşir.
Söz konusu konutlar, okul binaları ile birlikte planlanır ve yapılır.

Bir Cevap Yazın

error: Site İçeriği Korunmaktadır.